22. februar 2017.

Osnovni pojmovi o filateliji

Počeci uvođenja samog pojma filatelije vezuju se za krug francuskih sakupljača poštanskih maraka u drugoj polovini 19. veka. Reč filatelija je kao izraz vrlo brzo ušla u sve leksikone i rečnike i bila prihvaćena, ne samo od onih koji su se njome bavili, već i u svakodnevnom govoru svih jezika sveta. Iz nje su nastale i izvedene reči koje za osnovu imaju –filateli- (philos-gr-,onaj koji voli, ljubitelj):

  • Filatelija (podrazumeva bavljenje sakupljanjem, čuvanjem, izlaganjem i proučavanjem poštanskih maraka).
  • Filatelista (onaj koji se bavi sakupljanjem poštanskih maraka).
  • Filatelistički (u značenju pripadanja ovoj delatnosti kao i mnoge druge reči, ali se sve one odnose na bavljenje filatelijom u bilo kom obliku).

Istorijska činjenica je da je 6. maja 1840. godine prva poštanska mraka, poznati „crni peni“ (marka od jednog penija, crne boje, sa likom kraljice Viktorije) uvedena u Velikoj Britaniji, otvorila put upotrebe ovom „čudesnom papiriću“ u naplati poštanskih usluga.

Neposredno zatim, većina evropskih i vanevropskih zemalja prihvata uvođenje poštanske marke, sledećim redosledom: Švajcarska (Cirih, Ženeva) 1843, Brazil 1849. godine, Bavarska 1849. godine, Francuska 1. januara 1850. godine, Austrija 1. juna 1850, Pruska 1851 godine, Rusija 1857 godine, Turska 13. januara 1863. godine.

Kneževina Srbija uvodi prvu poštansku marku i poštanski žig od 1840. godine kada je i otvorena prva državna pošta za javni poštanski saobraćaj u Beogradu, i doneta Odluka 1841. godine o Zavedeniju poštanskoga ustrojenija u Kneževini Srbiji od 17. marta 1841. godine.

Zakonom o pošti, koji je donet 1. maja 1866. godine, zvanično je predviđeno da Praviteljstvujušća knjigopečatnja (Državna štamparija ) štampa i izdaje poštanske marke.

Kada su u pitanju poštanski žigovi, oni nisu nastali u jednom trenutku i na jednom mestu. Njihova primena je uslovljavana ubrzanim razvojem i modernizacijom poštanske službe, otvaranjem novih pošta, kao i sve većom količinom poštanskih pošiljaka u prometu. U svakom slučaju, poštanski žig je kao sredstvo rada pošte istovremeno i identifikacioni element vremena i sredine u kojoj je korišćen.

Poštanska marka, žigosana poštanskim žigom u okviru poštanskog sistema odnosno poštanskog sistema neke zemlje, nalepljena na bilo koju poštansku pošiljku, predstavlja potvrdu o plaćenoj i naplaćenoj poštarini za određenu vrstu poštanske usluge u prenosu pošiljke od pošiljaoca do primaoca.

Vremenom, a poštanska mraka je stara više od 170 godina, poštanska marka je zbog svoje rasprostranjenosti, kolekcionarkse i propagandne privlačnosti, prerasla svoju prvobitnu frankaturnu namenu. Postala je predmet posebne pažnje poštanskih uprava, kako u pogledu njenog grafičkog i likovnog oblikovanja, tako i u pogledu izbora tema, tema, sadržaja i motiva. Tako je izvan svoje osnovne (frankaturne) vrednosti poštanska marka postala i nacionalno obeležje jedne države, jer se kvalitetnim oblikovanjem i načinom izrade, a još više izborom i prezentacijom tema i motiva , javnosti, domaćoj i međunarodnoj, skreće pažnja na istorijska, kulturna, naučna, umetnička, sportska pa i privredna dostignuća jedne države.


  • DATUM IZDAVANJA POŠTANSKE MARKE
    je datum puštanja prigodne poštanske marke u prodaju.
  • FILATELISTIČKA LUPA
    se koristi da se lakše uoče sitni motivi i tekstovne oznake lakše pročitali ili otkrili neki zanimljiv detalj na marki. Lupom se pregleda kvalitet marke, celovitost papira, broj i stanje zubaca. Najprikaldnija je ona koja ima uvećanje četiri do pet puta.
  • FILATELISTIČKA PINCETA
    je osnovni deo filatelističkog pribora. Ona je na vrhovima zaobljena i tupa, a sa spoljnje i unutrašnje strane potpuno glatka, da se ne bi marka oštetila. Postoje filatelističke pincete raznih veličina i oblika, ali su sve one po pravilu od nerdjajućeg čelika. Filatelističko pravilo glasi : „Marka se ne hvata prstima, već pincetom”.
  • FILATELISTIČKE BERZE
    su sajmovi prodaje i razmene filatelističkih proizvoda, materijala i literature , gde izlažu poštanske uprave, fialtelistička udruženja i izdavači kataloške prodaje maraka.
  • FILATELISTIČKI ALBUM
    je specijalno izrađena sveska tvrdih korica i listova, u kojoj su odštampane reprodukcije poštanskih maraka, gde se preko toga lepe originalne poštanske marke na odgovarajuće pripadajuće slike.
  • FILATELISTIČKI KLASER
    je mapa od listova sa učvršćenim trakama od specijalne vrste plastike ili celofana u koje sakupljači maraka ulažu svoje marke.
  • FILATELISTIČKI PRIBOR
    u filatelistički pribor spadaju pincete, lupe, albumi, klaseri, zubomeri i drugo.
  • FOTO PAPIR
    je najčešće tamne boje, prikladan je za opremanje izložaka, a koristi se za izlaganje grafičkih prikaza, mapa i grafikona.
  • HAVID
    je dvostrana folija izrađena od posebnog plastificiranog bezbojnog materijala. Na poleđini je presvučen slojem lepila, radi lakše manipulacije i pričvršćivanja na karton ili neku drugu pozadinu, da bi se u njega umetala poštanska marka. Služi da obezbedi čuvanje, dobru zaštitu i jasnu vidljivost poštanske marke, bloka, maksimum karakta, FDC koverata ili slično.
  • IZLOŽBENI LISTOVI
    su izrađeni od finog polukartona i služe za opremanje fialtelističkih izložaka. Formata su 210 x297 mm.
  • KARNET
    predstavlja jednu ili više maraka povezanih međusobno. Za povezivanje se koriste korice sa prigodnim tekstom, crtežima i drugim ilustracijama.
  • KOVERAT PRVOG DANA
    FDC (First Day Cover, engl.) je koverat koji se pojavljuje istoga dana kada i odgovarajuća prigodna poštanska marka ili serija maraka. Svojim motivom i odgovarajućim tekstom u potpunosti dopunjuje prigodnu marku.
  • KATALOG POŠTANSKIH MARAKA – KATALOGIZACIJA
    označava popis svih poštanskih maraka jedne zemlje, grupe zemalja i to tako što se najpre označi godina izdanja marke, eventualno datum (dan i mesec), naziv izdanja, autor likovnih rešenja, način izrade (štampanje) marke, vrste korišćenog papira i zupčanje.
  • MAKSIMUM KARTA

    Ilustrovana poštanska karta veličine 9 x 14 cm ili 10.5 x 15 cm. Poštanska marka se lepi na lice maksimum karte i žigoše žigom prvog dana. Prema definiciji Međunarodne filetlističke organicazije (FIPA), ilustracija na karti mora da zauzima minimum 75% površine jedne strane karte. Takođe, ilustracija mora da bude povezana sa motivom na marki, ali nikako ne sme da bude identična.

    Žig kojim je marka poništena mora biti jasno vidljiv.Kada je u pitanju žig „card maximum“ on je pozicioniran na poleđini maksimum karte. Ako je maksimum karta u celini poštansko izdanje (poštanska karta, marka i žig) onda se radi o „poštanskim maksimum kartama”, a ako je maksimum izdala neka druga organizacija radi se o „filatelističkoj maksimum karti'” ili o „privatnim maksimum kartama” u slučaju da je izdavač pojedinac.

  • NOMINALNA VREDNOST MARKE (NOMINALA)
    je zvanično iskazana novčana vrednost marke u nacionalnoj valuti.
  • POŠTANSKA MARKA
    predstavlja sredstvo plaćanja za određenu vrstu poštanske usluge u prenosu pošiljke od pošiljaoca do primaoca.
  • PRIGODAN POŠTANSKI ŽIG

    je poštanski žig mesta i datuma sa crtežom, simbolom ili prigodnim tekstom kojim se takođe dopunjuje prigodno izdanje poštanske marke.

    Ovaj žig se upotrebljava samo u određenoj pošti, određenog dana, a može imati različite oblike. Ako se ovim žigom žigošu marke na dan njihovog puštanja u opticaj, onda on ujedno predstavlja i „žig prvog dana”.

  • PROMOCIJE POŠTANSKIH MARAKA
    su prezentacije novih izdanja poštanskih maraka i njihovo fizičko prezentovanje javnosti sa pratećom manifestacijom, sa objašnjenjen povoda njihovog izdavanja.
  • SERIJA (NIZ)
    poštanske marke, redovne i prigodne, mogu se objavljivati pojedinačno ili u serijama. U izdanju maraka u seriji uvršteno je više maraka, koje mogu biti istih ili različitih nominalnih vrednosti.
  • TABAK i TABAČIĆ
    predstavlja broj maraka u štamparskom tabaku i zavisi od odluke poštanske uprave, zahtevanog formata same marke, od tematske, motivske i upotrebne namene izdanja. Tabak može biti:
    • sa 25 maraka (5x5)
    • sa 20 maraka (4 različita motiva, sa po 5 maraka sa pripadajućim vinjetama u sredini tabaka koja su bez oznake nominalne vrednosti. Marke i vinjeta svaka za sebe i sve zajedno, prikazuju određen motiv koji skladno dopunjuju motiv samih maraka
    • „osmerac“ sa 8 maraka + 1 (vinjeta), gde je na sredini tabačića vinjeta sa prikladnim pratećim motivom

    Poštanska uprava može izdati i prigodan blok kao svojevrsno izdanje koje može biti u seriji sa prigodnim markama, ali može biti i samo kao jedna marka.

  • VINJETA
    je slika koja povezuje marke u tabačiću (jedna ili više) na kojoj je prikazan adekvatan prateći motiv i koja služi da poboljša ukupan vizuelni i grafički izgled tabačića.
  • TIRAŽ
    je ukupan broj odštampanih poštanskih maraka, redovnih ili prigodnih, u jednom izdanju.
  • UGLOVI
    Načinjeni od specijalne providne samolepljive plastike i koriste se za učvršćivanje maraka i maksimum karata, FDC koverata itd.
  • ZUBOMER
    se koristi da bi se utvrdila prava vrsta i raspored zupčanja. Za određivanje veličine zupčanja, utvrđena je međunarodno prihvaćena mera kojom se utvrđuje koliko ima rupica (zubaca) na dužini od dva centimetara. Tehnika merenja je vrlo jednostavna, marka se položi na zubomer i prostim ujednačavanjem zubaca marke sa podeocima na zubomeru , čita se rezultat.
  • ZUPČANJE (PERFORACIJA)
    označava sitne probode u određenoj veličini i rasporedu na poštanskim markama, po njenim marginama, u štamparskom tabaku. Na taj način poštanske marke se sa lakoćom odvajaju jedna od druge (cepaju) a da se, pri pravilnom rukovanju, ne oštećuju. Najčešće polje ispitivanja, bar kada je reč o zupčanju maraka, jesu varijacije koje nastaju prilikom korišćenja različitih alata.