Filatelija

Značajni događaji u umetničkim minijaturama.

O usluzi

Reč filatelija označava bavljenje sakupljanjem, čuvanjem, izlaganjem i proučavanjem poštanskih maraka.

Kratka istorija i osnovni pojmovi

Uvođenje pojma filatelija vezuje se za krug francuskih sakupljača poštanskih maraka u drugoj polovini 19. veka.

Reč filatelija je vrlo brzo ušla u sve rečnike i leksikone i postala prihvaćena, ne samo od onih koji su se njome bavili, već i u svakodnevnom govoru svih jezika sveta. Iz nje su nastale i izvedene reči koje za osnovu imaju „filateli”, od grčke reči philos – onaj koji voli, ljubitelj:

  • filatelija – bavljenje sakupljanjem, čuvanjem, izlaganjem i proučavanjem poštanskih maraka;
  • filatelista – onaj koji se bavi sakupljanjem poštanskih maraka;
  • filatelistički – u značenju pripadanja ovoj delatnosti, kao i mnoge druge reči, ali se sve one odnose na bavljenje filatelijom u bilo kom obliku.

Poštanska marka je stara više od 170 godina.

6. maja 1840. godine, prva poštanska mraka, poznatija kao „crni peni“ (marka od jednog penija, crne boje, sa likom kraljice Viktorije), uvedena je u Velikoj Britaniji, čime je otvoren put upotrebe ovom „čudesnom papiriću“ u naplati poštanskih usluga.

Neposredno zatim, većina evropskih i vanevropskih zemalja prihvata uvođenje poštanske marke, sledećim redosledom: Švajcarska (Cirih, Ženeva) 1843, Brazil 1849. godine, Bavarska 1849. godine, Francuska 1. januara 1850. godine, Austrija 1. juna 1850, Pruska 1851 godine, Rusija 1857 godine, Turska 13. januara 1863. godine.

Kneževina Srbija 1840. godine otvara prve pošte, kada se uvode i prvi poštanski žigovi.

Zakonom o pošti, koji je donet 1. maja 1866. godine, zvanično je predviđeno da Praviteljstvujušća knjigopečatnja (Državna štamparija) štampa i izdaje poštanske marke, koje su zvanično ušle u upotrebu kao sredstvo plaćanja poštarine.

Kada su u pitanju poštanski žigovi, oni nisu nastali u jednom trenutku i na jednom mestu. Njihova primena je uslovljavana ubrzanim razvojem i modernizacijom poštanske službe, otvaranjem novih pošta, kao i sve većom količinom poštanskih pošiljaka u prometu. U svakom slučaju, poštanski žig je kao sredstvo rada pošte, istovremeno bio i identifikacioni element vremena i sredine u kojoj je korišćen.

Poštanska marka, žigosana poštanskim žigom u okviru poštanskog sistema odnosno poštanskog sistema neke zemlje, nalepljena na bilo koju poštansku pošiljku, predstavlja potvrdu o plaćenoj i naplaćenoj poštarini za određenu vrstu poštanske usluge u prenosu pošiljke od pošiljaoca do primaoca.

Poštanska marka je zbog svoje rasprostranjenosti, kolekcionarske i propagandne privlačnosti, vremenom prerasla svoju prvobitnu frankaturnu namenu. Postala je predmet posebne pažnje poštanskih uprava, kako u pogledu njenog grafičkog i likovnog oblikovanja, tako i u pogledu izbora tema, sadržaja i motiva. Na ovaj način, poštanska marka je, pored svoje osnovne (frankaturne) vrednosti, postala i nacionalno obeležje jedne države, jer se kvalitetnim oblikovanjem i načinom izrade, a još više izborom i prezentacijom tema i motiva, javnosti – domaćoj i međunarodnoj – skreće pažnja na istorijska, kulturna, naučna, umetnička, sportska, pa i privredna dostignuća jedne države.


Filatelistički rečnik

A

Nema pojmova koji počinju slovom A.

B

Nema pojmova koji počinju slovom B.

C

Nema pojmova koji počinju slovom C.

Č

Nema pojmova koji počinju slovom Č.

Ć

Nema pojmova koji počinju slovom Ć.

D

Datum izdavanja poštanske marke

Datum puštanja prigodne poštanske marke u prodaju.

Nema pojmova koji počinju slovom Dž.

Đ

Nema pojmova koji počinju slovom Đ.

E

Nema pojmova koji počinju slovom E.

F

Filatelistička lupa

Koristi se da se lakše uoče sitni motivi i tekstovne oznake ili da se lakše pročita ili otkrije neki zanimljiv detalj na marki. Lupom se pregleda kvalitet marke, celovitost papira, broj i stanje zubaca. Najprikladnija je ona koja ima uvećanje četiri do pet puta.

Filatelistička pinceta

Osnovni deo filatelističkog pribora. Ona je na vrhovima zaobljena i tupa, a sa spoljne i unutrašnje strane potpuno glatka, da se marka ne bi oštetila. Postoje filatelističke pincete raznih veličina i oblika, ali su sve one po pravilu od nerđajućeg čelika. Filatelističko pravilo glasi: „Marka se ne hvata prstima, već pincetom”.

Filatelističke berze

Skupovi prodaje i razmene filatelističkih proizvoda, materijala i literature, na kojima izlažu trgovci, kolekcionari, filatelistička udruženja i izdavači, pa i poštanske uprave.

Filatelistički album

Specijalno izrađena sveska tvrdih korica i listova, u kojoj su odštampane reprodukcije poštanskih maraka, gde se preko toga lepe originalne poštanske marke na odgovarajuće pripadajuće slike.

Filatelistički klaser

Mapa od listova sa učvršćenim trakama od specijalne vrste plastike ili celofana, u koje sakupljači maraka ulažu svoje marke.

Filatelistički pribor

U filatelistički pribor spadaju pincete, lupe, albumi, klaseri, zubomeri i drugo.

Foto papir

Foto papir je najčešće tamne boje, prikladan je za opremanje izložaka, a koristi se za izlaganje grafičkih prikaza, mapa i grafikona.

G

Nema pojmova koji počinju slovom G.

H

Havid

Dvostrana folija izrađena od posebnog plastificiranog bezbojnog materijala. Na poleđini je presvučen slojem lepila, radi lakše manipulacije i pričvršćivanja na karton ili neku drugu pozadinu, da bi se u njega umetala poštanska marka. Služi da obezbedi čuvanje, dobru zaštitu i jasnu vidljivost poštanske marke, bloka, maksimum karata, FDC koverata ili slično.

I

Izložbeni listovi

Izložbeni listovi su izrađeni od finog polukartona i služe za opremanje fialtelističkih izložaka. Formata su 210 x 297 mm.

J

Nema pojmova koji počinju slovom J.

K

Karnet

Predstavlja jednu ili više maraka povezanih međusobno. Za povezivanje se koriste korice sa prigodnim tekstom, crtežima i drugim ilustracijama.

Koverat prvog dana

FDC (First Day Cover, engl.) je koverat koji se pojavljuje istoga dana kada i odgovarajuća prigodna poštanska marka ili serija maraka. Svojim motivom i odgovarajućim tekstom u potpunosti dopunjuje prigodnu marku.

Katalog poštanskih maraka – katalogizacija

Označava popis svih poštanskih maraka jedne zemlje, ili grupe zemalja, i to tako što se najpre označi godina izdanja marke, eventualno datum (dan i mesec), naziv izdanja, autor likovnih rešenja, način izrade (štampanje) marke, vrste korišćenog papira i zupčanje.

L

Nema pojmova koji počinju slovom L.

Lj

Nema pojmova koji počinju slovom Lj.

M

Maksimum karta

Ilustrovana poštanska karta veličine 9 x 14 cm ili 10.5 x 15 cm. Poštanska marka se lepi na lice maksimum karte i žigoše žigom prvog dana. Prema definiciji Međunarodne filatelističke organicazije (FIPA), ilustracija na karti mora da zauzima minimum 75% površine jedne strane karte. Takođe, ilustracija mora da bude povezana sa motivom na marki, ali nikako ne sme da bude identična.

Žig kojim je marka poništena mora biti jasno vidljiv. Kada je u pitanju žig „carte maximum“, on je pozicioniran na poleđini maksimum karte. Ako je maksimum karta u celini poštansko izdanje (poštanska karta, marka i žig), onda se radi o „poštanskim maksimum kartama”, a ako je maksimum kartu izdala neka druga organizacija radi se o „filatelističkoj maksimum karti'” ili o „privatnim maksimum kartama”, u slučaju da je izdavač pojedinac.

N

Nominalna vrednost marke (nominala)

Zvanično iskazana novčana vrednost marke u nacionalnoj valuti.

Nj

Nema pojmova koji počinju slovom Nj.

O

Nema pojmova koji počinju slovom O.

P

Poštanska marka

Predstavlja sredstvo plaćanja za određenu vrstu poštanske usluge u prenosu pošiljke od pošiljaoca do primaoca.

Prigodan poštanski žig

Poštanski žig mesta i datuma sa crtežom, simbolom ili prigodnim tekstom kojim se takođe dopunjuje prigodno izdanje poštanske marke.

Ovaj žig se upotrebljava samo u određenoj pošti, određenog dana, a može imati različite oblike. Ako se ovim žigom žigošu marke na dan njihovog puštanja u opticaj, onda on ujedno predstavlja i „žig prvog dana”.

Promocije poštanskih marka

Prezentacije novih izdanja poštanskih maraka i njihovo fizičko prezentovanje javnosti sa pratećom manifestacijom i objašnjenjem povoda njihovog izdavanja.

R

Nema pojmova koji počinju slovom R.

S

Serija (niz)

Poštanske marke, redovne i prigodne, mogu se objavljivati pojedinačno ili u serijama. U izdanju maraka u seriji, uvršteno je više maraka, koje mogu biti istih ili različitih nominalnih vrednosti.

Š

Nema pojmova koji počinju slovom Š.

T

Tabak i tabačić

Predstavlja broj maraka u štamparskom tabaku i zavisi od odluke poštanske uprave, zahtevanog formata same marke, od tematske, motivske i upotrebne namene izdanja.

Tabak može biti:

  • sa 25 maraka (5x5);
  • sa 20 maraka – 4 različita motiva, sa po 5 maraka sa pripadajućim vinjetama u sredini tabaka koja su bez oznake nominalne vrednosti. Marke i vinjeta svaka za sebe i sve zajedno, prikazuju određen motiv koji skladno dopunjuju motiv samih maraka;
  • sa 16 maraka – 4 različita motiva sa po 4 marke;
  • sa 10 maraka (2x5);
  • „osmerac“ sa 8 maraka + 1 (vinjeta), gde je na sredini tabačića vinjeta sa prikladnim pratećim motivom.

Poštanska uprava može izdati i prigodan blok kao svojevrsno izdanje koje može biti u seriji sa prigodnim markama, ali može biti i samo kao jedna marka.

Tiraž

Ukupan broj odštampanih poštanskih maraka, redovnih ili prigodnih, u jednom izdanju.

U

Uglovi

Načinjeni od specijalne providne samolepljive plastike i koriste se za učvršćivanje maraka i maksimum karata, FDC koverata itd.

V

Vinjeta

Slika koja povezuje marke u tabačiću (jedna ili više) na kojoj je prikazan adekvatan prateći motiv i koja služi da poboljša ukupan vizuelni i grafički izgled tabačića.

Z

Zubomer

Koristi se da bi se utvrdila prava vrsta i raspored zupčanja. Za određivanje veličine zupčanja, utvrđena je međunarodno prihvaćena mera kojom se utvrđuje koliko ima rupica (zubaca) na dužini od dva centimetara. Tehnika merenja je vrlo jednostavna, marka se položi na zubomer i prostim ujednačavanjem zubaca marke sa podeocima na zubomeru, čita se rezultat.

Zupčanje (perforacija)

Označava sitne probode u određenoj veličini i rasporedu na poštanskim markama, po njenim marginama, u štamparskom tabaku. Na taj način poštanske marke se sa lakoćom odvajaju jedna od druge (cepaju) a da se, pri pravilnom rukovanju, ne oštećuju. Najčešće polje ispitivanja, bar kada je reč o zupčanju maraka, jesu varijacije koje nastaju prilikom korišćenja različitih alata.

Ž

Nema pojmova koji počinju slovom Ž.